Poolwervel en witte kerst: 5 cijfers voor je de slee pakt

De kans op sneeuw is groter dan normaal, maar nog altijd klein. Dit regel je nu al.

door Redactie DEAVITA

Begin tot half november klapte de poolwervel hoog boven de Noordpool om, vroeger dan ooit gemeten, en sindsdien hoopt half Nederland en Vlaanderen op sneeuw naast de adventskrans. De eerlijke stand van zaken: de kans op een witte kerst is dit jaar groter dan in een doorsnee december, maar blijft klein, want sinds 1901 was het er in De Bilt maar acht keer echt één.

Kort gezegd

  • Een ingestorte poolwervel maakt de kans op een vorstperiode in de 2 tot 3 weken erna ongeveer twee keer zo groot, maar zegt niet waar de kou landt.
  • Officieel witte kerst: een gesloten sneeuwdek in De Bilt op beide kerstdagen. Acht keer sinds 1901, voor het laatst in 2010 (Ukkel: minstens 1 cm om 8.00 uur op 25 december).
  • Pas rond 15 december zegt de tiendaagse verwachting van KNMI of KMI iets zinnigs over de kerstdagen.
  • Kuipplanten, buitenkraan en strooizout regel je nu al: nachtvorst komt ook zonder sneeuw.

Regendruppels op een raam met uitzicht op natte groene achtertuin en adventskrans op vensterbank
AI-gegenereerde afbeelding

Dit gebeurde boven de Noordpool: de poolwervel klapte recordvroeg om

Infografik · checklist_card
AI-gegenereerde afbeelding

De poolwervel (polar vortex) is een ring van westenwinden in de stratosfeer, de luchtlaag van ongeveer 10 tot 50 km hoogte. Zodra de zon in de poolnacht wegblijft, koelt die laag boven de Noordpool extreem af: op 30 km hoogte zakt de temperatuur tot onder de -80 graden. De wervel houdt zichzelf meestal maandenlang in stand, tot de zon in maart of april terugkeert.

Dat evenwicht kan breken. Grote golven uit de onderste luchtlaag dringen door tot in de stratosfeer en breken de ring: de lucht boven de pool warmt in enkele dagen tientallen graden op en de wervel splitst of keert om. Zo’n gebeurtenis heet een plotselinge stratosferische opwarming, legt het KNMI uit, kortweg SSW, en komt gemiddeld in twee van de drie winters voor.

Het eerste cijfer is het record. Dit jaar draaide de wind op grote hoogte al begin tot half november om naar oost. Het oude record voor de vroegste omslag stond op 28 november, en dat is nu ruim twee weken eerder gebroken, in een meetreeks die teruggaat tot 1958. Vandaar de hoop: vroeg kapot, dus kou in december?

Berijpt Nederlands weiland met knotwilgen en sloot onder heldere blauwe novemberlucht
AI-gegenereerde afbeelding

Pop-up kerstboom: de truc met één kerstslinger tegen kale plekkenOok interessant · KerstPop-up kerstboom: de truc met één kerstslinger tegen kale plekkenEen pop-up kerstboom staat in vijf minuten, maar oogt vaak dun. Met één kerstslinger om de stang en een tegel op de voet staat hij vol en stevig.

Zo groot is de kans op een witte kerst echt: de cijfers van het KNMI

Eerst de definitie, want die is strenger dan de meeste mensen denken. Het KNMI spreekt pas van een witte kerst als in De Bilt op eerste én tweede kerstdag een gesloten sneeuwdek ligt. Een bui boven Drenthe telt niet, een laag die op tweede kerstdag wegregent ook niet.

Cijfer twee: dat gebeurde volgens het KNMI slechts acht keer sinds 1901. De jaren: 1906, 1938, 1940, 1950, 1964, 1981, 2009 en 2010, en die laatste twee op rij zijn uniek. In 2010 lag op beide kerstdagen 5 cm in De Bilt, terwijl delen van Limburg de dag ervoor 30 tot 40 cm hadden. Dat is inmiddels zestien jaar geleden.

In Vlaanderen meet het KMI anders. Een witte kerst telt daar als om 8.00 uur op 25 december minstens 1 cm sneeuw ligt in Ukkel. In de vorige eeuw lukte dat amper negen keer, ongeveer eens per tien jaar; de laatste was ook in 2010, met 16 cm, en het record van 17 cm dateert van kerst 1964.

Hand meet met houten liniaal een dun sneeuwdek van een paar centimeter op een gazon
AI-gegenereerde afbeelding

Cijfer drie werkt tegen je. De laatste dagen van het jaar halen in De Bilt tegenwoordig een gemiddelde maximumtemperatuur van 6,3 graden, tegen 5,2 graden begin vorige eeuw. De gemiddelde minimumtemperatuur klom van -0,2 naar 1,5 graden, dus zelfs nachtvorst met kerst wordt zeldzaam. Richting 2050 blijven er nog maar 4 tot 12 potentiële sneeuwdagen per jaar over.

Wat de ingestorte poolwervel wel en niet belooft voor de kerstdagen

Cijfer vier: in de eerste twee tot drie weken na zo’n omslag is de kans op een vorstperiode in Nederland ongeveer twee keer zo groot als normaal. De verstoring plant zich namelijk langzaam naar beneden voort. Bij de SSW van februari 2018 spleet de wervel in twee delen en duurde het twee weken voor de luchtdrukveranderingen de grond bereikten; de straalstroom gaat dan slingeren en in zo’n bocht zakt poollucht naar het zuiden.

Maar twee keer een kleine kans is nog steeds een kleine kans. Waar de kou terechtkomt, Noord-Amerika, Europa of Azië, valt vooraf niet te zeggen. De poollucht die in november vrijkomt is lang niet zo koud als in januari, en een vroege omslag betekent niet dat de kou netjes tot 25 december blijft hangen. Kou zonder neerslag geeft geen sneeuwdek, en sneeuw zonder vorst op beide dagen geen officiële witte kerst.

SignaalWat het zegt over kerstBetrouwbaarheidWanneer bruikbaarBron
Ingestorte poolwervel (SSW)Kans op vorstperiode in de 2–3 weken erna ongeveer dubbel; richting van de kou onzekermiddelnu, half november tot begin decemberKNMI-klimaatberichten
Klimatologische kansAcht officiële witte kersten sinds 1901; kans daalt in warmer klimaathoog als statistiek, laag voor dít jaaraltijdKNMI
Tiendaagse verwachting KNMI/KMIVorst plus neerslag op 25 en 26 december concreet in te schattenhoogvanaf ongeveer 15 decemberKNMI / KMI
Lokaal sneeuwdek buiten De BiltGeeft het gevoel van een witte kerst, telt niet officieeln.v.t.kerstdagen zelfKNMI

Het enige signaal dat werkelijk over de kerstdagen gaat, is de tiendaagse verwachting van KNMI of KMI, en die bestaat pas rond 15 december: cijfer vijf. De ingestorte poolwervel is het spraakmakendste signaal en zet de deur naar kou tijdelijk op een kier, maar het effect valt grotendeels vóór kerst. De klimatologische kans is het minst bruikbaar voor dít jaar; ze zegt alleen dat een witte kerst zeldzaam is en zeldzamer wordt. Oordeel: hoger dan normaal, maar klein. Voorbereiden is slim, erop rekenen niet.

Hand in want veegt natte sneeuw van zwart balkonhek, smeltende sneeuw op balkonvloer
AI-gegenereerde afbeelding

Tip van de redactie

  • Zet 15 december in je agenda: vanaf dan is de tiendaagse verwachting van het KNMI (in Vlaanderen het KMI) de enige bron die iets over de kerstdagen zegt.
  • Volg dagelijks dezelfde verwachting, niet vijf verschillende apps: de laatste 3 tot 5 dagen voor kerst zijn pas echt betrouwbaar.
  • Kijk in de APV van je gemeente of je de stoep sneeuwvrij moet houden; dat verschilt per plaats.
  • Houd lokale sneeuw en officiële witte kerst uit elkaar: wit in je straat is leuk, maar telt niet in De Bilt of Ukkel.

Zo maak je huis en tuin alvast winterklaar zonder op sneeuw te rekenen

Nachtvorst heeft geen poolwervel nodig; die komt in november ook zonder. Deze vier klussen doe je deze week, in een uur of twee.

1. Kuipplanten inpakken. Olijf, citrus en oleander gaan in vliesdoek, dichtgebonden met touw, en daarna tegen de gevel of in de schuur. Vliesdoek vind je bij Intratuin, Welkoop of de bouwmarkt (doe-het-zelfzaak).

Handen wikkelen olijfboom in kuip in wit vliesdoek op terras naast bakstenen gevel
AI-gegenereerde afbeelding

Glaslijm: hardt alleen uit in uv-licht en zit in 5 minuten vastOok interessant · Decoratie & FeestenGlaslijm: hardt alleen uit in uv-licht en zit in 5 minuten vastGlaslijm hardt alleen uit in zonlicht of onder een uv-lamp en zit dan in circa 5 minuten onzichtbaar vast. Zo gebruik je hem nu in november.

2. Buitenkraan beschermen. Haal de tuinslang binnen en tap de kraan af of schuif er een isolatiehoes over. Een gesprongen leiding merk je pas bij de dooi, en dan is het te laat.

Hand schuift isolatiehoes over buitenkraan aan bakstenen muur naast opgerolde tuinslang
AI-gegenereerde afbeelding

3. Strooizout en slee vooraan. Zet een zak strooizout, een stoepbezem en de slee vooraan in de schuur of op het balkon. Bij een winterse bui wil je niet achter de tuinstoelen graven.

Hand strooit strooizout uit emmer over berijpte stoeptegels, bezem en slee tegen tuinmuur
AI-gegenereerde afbeelding

4. Kerstverlichting op een droge dag. Hang het snoer de komende week op, bij droog en windstil weer, met de ladder op vlakke grond. Op een gladde stoep klim je niet meer.

Handen hangen kerstverlichting aan dakgoot vanaf ladder op droge novemberdag
AI-gegenereerde afbeelding

Blijft De Bilt groen, dan haal je het winterse gevoel naar binnen met knusse kerstdecoratie met wol en kunstbont. Wordt het toch wit, dan staat de slee al klaar. Trouwens: de thermometer bij de buitenkraan verklapt op 24 december meer dan welke poolwervel ook.

Kwaliteitsbelofte: bij DEAVITA ontstaan research, tekstontwerpen en foto’s met hulp van moderne AI-tools. Elk artikel wordt vóór publicatie door onze redactie gecontroleerd, geselecteerd en verantwoord. Lees meer in onze AI-richtlijnen.

Hierna · KerstKerststukje versturen: 3 manieren waarop het heel aankomtLees verder →

Maak Deavita tot je voorkeursbron op Google

Als voorkeursbron toevoegen op Google
Volg ons overal!

De artikelen van DEAVITA worden door onze redactie gemaakt. Voor onderzoek, tekstconcepten en afbeeldingen gebruiken we ook AI-tools; elk artikel wordt vóór publicatie door de redactie gecontroleerd en goedgekeurd. Over ons · AI-richtlijnen