Een van de oudste planten op aarde (11): de truc met één kruisletter

Welwitschia past bijna altijd, levermossen soms: kijk naar hokje 1 en hokje 11 vóór je invult.

door Redactie DEAVITA

Het woord dat in elf hokjes past is WELWITSCHIA, gespeld W-E-L-W-I-T-S-C-H-I-A: een woestijnplant uit Namibië met maar twee bladeren en een leeftijd tot zo’n 2.000 jaar. Twijfel je, kijk dan naar hokje 1 en hokje 11: W vooraan en A achteraan is welwitschia, L vooraan en N achteraan is levermossen.

Kort gezegd

  • Antwoord: WELWITSCHIA (11 letters), twee W’s op positie 1 en 4, ‘sch’ in het midden.
  • Controle: hokje 1 en hokje 11. W…A = welwitschia, L…N = levermossen, M…A = metasequoia.
  • De plant: enige soort van haar familie, twee bladeren voor het leven, exemplaren tot zo’n 2.000 jaar oud.
  • Zien of planten: sinds juni in een mistvitrine in de Hortus Amsterdam; voor je eigen tuin is de ginkgo het haalbare levende fossiel.

Welwitschia met twee lange gerafelde bladeren op woestijnzand in de Namib
AI-gegenereerde afbeelding

Het antwoord met 11 letters: welwitschia, en zo check je het met één kruisletter

Puzzelmakers omschrijven Welwitschia mirabilis vrijwel altijd als ‘levend fossiel’ of ‘een van de oudste planten op aarde’. De omschrijving staat in het enkelvoud, dus de puzzel vraagt om één soortnaam. Welwitschia is er precies één: één soort, één geslacht, één familie.

De spelling is de valkuil. Het woord heeft twee W’s, op positie 1 en 4, en ‘sch’ in het midden: WELWITSCIA of WELWITCHIA passen niet, hoe graag je ook wilt. Ginkgo (6 letters) en ginkgoboom (10) vallen om dezelfde reden af.

Potlood wijst het eerste van elf lege puzzelhokjes aan in een krant
AI-gegenereerde afbeelding

Staat er een L op hokje 1, dan bedoelt de puzzelmaker een plantengroep: levermossen, een van de oudste groepen landplanten, met een dubbele S op positie 8 en 9. Een M vooraan geeft metasequoia, de watercipres, die ook als levend fossiel bekendstaat maar zelden met deze omschrijving opduikt.

Puzzelwoord (11 letters)Eerste en laatste letterWaarom het pastWanneer kiezenWaar te zien in Nederland
WELWITSCHIAW … Aenige soort van haar familie, tot ca. 2.000 jaar oud, lijn van ruim 120 miljoen jaarstandaardantwoord bij enkelvoud ‘een van de oudste planten’Hortus Botanicus Amsterdam (vitrine sinds juni), collectie Hortus Leiden
LEVERMOSSENL … Neen van de oudste groepen landplantenals de omschrijving een meervoud of plantengroep bedoeltoveral: vochtige muren, bospaden, potgrond
METASEQUOIAM … Awatercipres, bekend als levend fossielzeldzame restoptie, alleen bij kruisletter Mparken en arboreta

Het oordeel in gewone taal: welwitschia is het standaardantwoord, omdat de enkelvoudige omschrijving om één soort vraagt en dit de enige plant is die het etiket in elk Nederlands naslagwerk draagt. Levermossen is het enige serieuze alternatief, en alleen bij een L vooraan of een duidelijke meervoudsvraag. Metasequoia bewaar je voor het geval de M er al staat.

Waarom juist deze woestijnplant ‘een van de oudste planten op aarde’ heet

De welwitschia groeit alleen in een smalle strook van de Namib-woestijn, in Namibië en Angola, waar per jaar hoogstens 25 mm regen valt. Ze haalt haar vocht uit de mist en dauw die vanaf de koude kust over het zand trekken. In het Afrikaans heet ze tweeblaarkanniedood, en die naam zegt alles.

Close-up van de bladbasis van een welwitschia met mistdruppels op het blad
AI-gegenereerde afbeelding

Want twee bladeren is het, een leven lang. Ze groeien aan de basis bij, rafelen aan de punt en krullen op, maar de plant maakt nooit een derde. Het zijn de langstlevende bladeren van het hele plantenrijk, en veel volwassen exemplaren in de woestijn zijn zeker duizend jaar oud; van sommige wordt de leeftijd op 2.000 jaar geschat.

De plant maakt zaden maar geen bloemen of vruchten, en mannelijke en vrouwelijke planten staan apart. Haar lijn gaat ruim 120 miljoen jaar terug: in Brazilië zijn 110 miljoen jaar oude fossiele bladeren gevonden die met haar verwant zijn, uit de tijd dat Afrika en Zuid-Amerika nog aan elkaar zaten. Daarom heet zij, en niet een boom uit een Nederlands park, ‘een van de oudste planten op aarde’.

Zo zie je er nu één van dichtbij: de vitrine met zeemist in de Hortus Amsterdam

Je hoeft niet naar Namibië. Aan de Plantage Middenlaan staat een welwitschia die sinds juni te zien is in een speciaal gebouwde kas in de Hortus Amsterdam. Het is een glazen klimaatvitrine waarin licht, temperatuur en luchtvochtigheid precies worden geregeld.

Welwitschia in een glazen klimaatvitrine met nevel in een botanische kas
AI-gegenereerde afbeelding

Via een pijpje wordt nevel in de kast geblazen, een kunstmatige zeemist. Volgens de collectiespecialist van de Hortus verdampt de plant daardoor nauwelijks, net als in de echte Namib. Ze zit al ruim dertig jaar in de collectie, maar was door haar eisen lang niet te zien; de vitrine is geschonken door de Vriendenvereniging van de Hortus.

Een grijs weekend tussen Sint-Maarten en pakjesavond is precies het moment voor zo’n droog uitje. Thuis nabootsen lukt niet: woestijnlicht, mist en een geregelde luchtvochtigheid zijn te veel voor een vensterbank. Wie iets groens in huis wil, kiest beter kamerplanten die wél in een Nederlandse huiskamer gedijen.

Tip van de redactie

  • Kijk eerst naar hokje 1 en hokje 11 voordat je invult: W…A, L…N of M…A beslist het woord.
  • Lees de omschrijving letterlijk: enkelvoud vraagt een soortnaam, een meervoud kan een plantengroep zijn.
  • Plan de Hortus Amsterdam voor een grijs weekend vóór 5 december; de Hortus Leiden heeft de soort ook in de collectie.
  • Wil je zelf een levend fossiel: koop nu, in het plantseizoen, een mannelijke ginkgo, als zuil of in een grote kuip.
  • Volle grond: houd 2 meter afstand van de erfgrens, tenzij je gemeente minder toestaat.

De oudste plant die je wél in je eigen tuin zet: de ginkgo

De ginkgo, in Nederland en Vlaanderen ook Japanse notenboom, bestaat al meer dan 200 miljoen jaar en is de enige overlevende van zijn familie. Hij hield het bijna 200 miljoen jaar vol, raakte toen bijna uitgestorven en groeit in het wild alleen nog in China. Nu staat hij langs straten over de hele wereld, want insecten, schimmels en uitlaatgassen doen hem weinig.

Ginkgo met felgele herfstbladeren boven een klinkerpad in een Nederlands park
AI-gegenereerde afbeelding

Hoe oud zo’n boom hier kan worden, zie je in Leiden: de oudste ginkgo van Nederland staat in de Hortus Leiden, geplant in 1785. Diezelfde Hortus heeft een varentuin met de grootste collectie winterharde varens van Europa, voor wie ‘oeroud’ liever in de schaduwborder zet.

Jonge ginkgo met kluit wordt in een plantgat in een achtertuin gezet
AI-gegenereerde afbeelding

Maankalender vandaag, 22 november: Worteldag in Stier, nu wortels oogstenOok interessant · MaankalenderMaankalender vandaag, 22 november: Worteldag in Stier, nu wortels oogstenOp zondag 22 november staat de maan in Stier: een worteldag die oogsten en een knipbeurt voor haargroei begunstigt. Lees wat vandaag werkt.

Het plantseizoen loopt nu, van november tot maart, zolang de bovenlaag niet bevroren is. Een boom met kluit vind je bij Intratuin, Welkoop of Aveve; graaf het gat twee keer zo breed als de kluit en giet een volle emmer water na het aandrukken. Bij een rijtjeshuis kies je een zuilvorm of een exemplaar in een grote kuip, en in de volle grond houd je 2 meter afstand van de erfgrens (Burgerlijk Wetboek), tenzij je gemeente minder toestaat.

Mannelijke katjes aan een ginkgotak tussen jonge waaierbladeren
AI-gegenereerde afbeelding

Neem een mannelijke boom. Die vormt in het voorjaar katjes maar geen vruchten; een vrouwelijke ginkgo laat in de herfst pruimachtige vruchtjes op de stoep vallen die naar ranzige boter ruiken. Zo hoort de ginkgo bij de planten met een eigen kop voor de tuin: traag, eigenwijs en nauwelijks kapot te krijgen.

Zuilvormige ginkgo in een terracotta kuip naast de voordeur van een rijtjeshuis
AI-gegenereerde afbeelding

Is de border al vol, dan is dit ook het seizoen om oudere vaste planten te delen met de spade en zo ruimte te maken. In de voortuin combineert de ginkgo goed met wilde vaste planten die je nooit hoeft te gieten: die vragen even weinig aandacht als hij.

Trouwens: wie het andere elf-letterwoord nog eens wil zien zonder trein naar Amsterdam, kijkt in de potgrond van een vochtige pot op het balkon. Grote kans dat daar levermossen groeien. Heb je de welwitschia in de Hortus al gezien? Deel je ervaring in de reacties.

Kwaliteitsbelofte: bij DEAVITA ontstaan research, tekstontwerpen en foto’s met hulp van moderne AI-tools. Elk artikel wordt vóór publicatie door onze redactie gecontroleerd, geselecteerd en verantwoord. Lees meer in onze AI-richtlijnen.

Hierna · TuinierenRozen in pot overwinteren: de truc met de tweede pot die de kluit redtLees verder →
Uiterlijk30november
Nog 8 dagen
Deze 63 gewassen moeten nu de grond in
AppelAppelPeerPeerVeldesdoornVeldesdoornJapanse sierkersJapanse sierkersBolesdoornBolesdoornKweepeerKweepeer+57
383 planten
met gecontroleerde gegevens
Naar de tuinkalender →

Maak Deavita tot je voorkeursbron op Google

Als voorkeursbron toevoegen op Google
Volg ons overal!

De artikelen van DEAVITA worden door onze redactie gemaakt. Voor onderzoek, tekstconcepten en afbeeldingen gebruiken we ook AI-tools; elk artikel wordt vóór publicatie door de redactie gecontroleerd en goedgekeurd. Over ons · AI-richtlijnen