Een van de oudste planten op aarde (11): de truc met één kruisletter
Welwitschia past bijna altijd, levermossen soms: kijk naar hokje 1 en hokje 11 vóór je invult.
Het puzzelwoord met 11 letters is WELWITSCHIA, een woestijnplant uit Namibië met twee bladeren die tot zo'n 2.000 jaar oud wordt. Begint het woord met een L en eindigt het op een N, dan zoekt de puzzel levermossen. Sinds juni staat de plant in een mistvitrine in de Hortus Amsterdam; voor je eigen tuin is de ginkgo het haalbare levende fossiel.
Het woord dat in elf hokjes past is WELWITSCHIA, gespeld W-E-L-W-I-T-S-C-H-I-A: een woestijnplant uit Namibië met maar twee bladeren en een leeftijd tot zo’n 2.000 jaar. Twijfel je, kijk dan naar hokje 1 en hokje 11: W vooraan en A achteraan is welwitschia, L vooraan en N achteraan is levermossen.
Kort gezegd
- Antwoord: WELWITSCHIA (11 letters), twee W’s op positie 1 en 4, ‘sch’ in het midden.
- Controle: hokje 1 en hokje 11. W…A = welwitschia, L…N = levermossen, M…A = metasequoia.
- De plant: enige soort van haar familie, twee bladeren voor het leven, exemplaren tot zo’n 2.000 jaar oud.
- Zien of planten: sinds juni in een mistvitrine in de Hortus Amsterdam; voor je eigen tuin is de ginkgo het haalbare levende fossiel.
Het antwoord met 11 letters: welwitschia, en zo check je het met één kruisletter
Puzzelmakers omschrijven Welwitschia mirabilis vrijwel altijd als ‘levend fossiel’ of ‘een van de oudste planten op aarde’. De omschrijving staat in het enkelvoud, dus de puzzel vraagt om één soortnaam. Welwitschia is er precies één: één soort, één geslacht, één familie.
De spelling is de valkuil. Het woord heeft twee W’s, op positie 1 en 4, en ‘sch’ in het midden: WELWITSCIA of WELWITCHIA passen niet, hoe graag je ook wilt. Ginkgo (6 letters) en ginkgoboom (10) vallen om dezelfde reden af.
Maantuinieren week 47: knoflook op worteldagen, wortels oogsten bij volle maan
Maankalender vandaag, 18 november: bladdag in Vissen, nu oogsten en water geven
Bundel planten met aarde is een pol: de spade-truc om hem nu te delen
Maankalender vandaag, 16 november: bloemdag in Waterman, bloemen knippen voor in huis
Tuinkalender week 47: fruitbomen planten, kornoelje snoeien, andijvie oogsten
Maankalender vandaag, 15 november: bloemdag in Waterman, ideaal om bloemen te knippenStaat er een L op hokje 1, dan bedoelt de puzzelmaker een plantengroep: levermossen, een van de oudste groepen landplanten, met een dubbele S op positie 8 en 9. Een M vooraan geeft metasequoia, de watercipres, die ook als levend fossiel bekendstaat maar zelden met deze omschrijving opduikt.
| Puzzelwoord (11 letters) | Eerste en laatste letter | Waarom het past | Wanneer kiezen | Waar te zien in Nederland |
|---|---|---|---|---|
| WELWITSCHIA | W … A | enige soort van haar familie, tot ca. 2.000 jaar oud, lijn van ruim 120 miljoen jaar | standaardantwoord bij enkelvoud ‘een van de oudste planten’ | Hortus Botanicus Amsterdam (vitrine sinds juni), collectie Hortus Leiden |
| LEVERMOSSEN | L … N | een van de oudste groepen landplanten | als de omschrijving een meervoud of plantengroep bedoelt | overal: vochtige muren, bospaden, potgrond |
| METASEQUOIA | M … A | watercipres, bekend als levend fossiel | zeldzame restoptie, alleen bij kruisletter M | parken en arboreta |
Het oordeel in gewone taal: welwitschia is het standaardantwoord, omdat de enkelvoudige omschrijving om één soort vraagt en dit de enige plant is die het etiket in elk Nederlands naslagwerk draagt. Levermossen is het enige serieuze alternatief, en alleen bij een L vooraan of een duidelijke meervoudsvraag. Metasequoia bewaar je voor het geval de M er al staat.
Waarom juist deze woestijnplant ‘een van de oudste planten op aarde’ heet
De welwitschia groeit alleen in een smalle strook van de Namib-woestijn, in Namibië en Angola, waar per jaar hoogstens 25 mm regen valt. Ze haalt haar vocht uit de mist en dauw die vanaf de koude kust over het zand trekken. In het Afrikaans heet ze tweeblaarkanniedood, en die naam zegt alles.
Want twee bladeren is het, een leven lang. Ze groeien aan de basis bij, rafelen aan de punt en krullen op, maar de plant maakt nooit een derde. Het zijn de langstlevende bladeren van het hele plantenrijk, en veel volwassen exemplaren in de woestijn zijn zeker duizend jaar oud; van sommige wordt de leeftijd op 2.000 jaar geschat.
De plant maakt zaden maar geen bloemen of vruchten, en mannelijke en vrouwelijke planten staan apart. Haar lijn gaat ruim 120 miljoen jaar terug: in Brazilië zijn 110 miljoen jaar oude fossiele bladeren gevonden die met haar verwant zijn, uit de tijd dat Afrika en Zuid-Amerika nog aan elkaar zaten. Daarom heet zij, en niet een boom uit een Nederlands park, ‘een van de oudste planten op aarde’.
Zo zie je er nu één van dichtbij: de vitrine met zeemist in de Hortus Amsterdam
Je hoeft niet naar Namibië. Aan de Plantage Middenlaan staat een welwitschia die sinds juni te zien is in een speciaal gebouwde kas in de Hortus Amsterdam. Het is een glazen klimaatvitrine waarin licht, temperatuur en luchtvochtigheid precies worden geregeld.
Via een pijpje wordt nevel in de kast geblazen, een kunstmatige zeemist. Volgens de collectiespecialist van de Hortus verdampt de plant daardoor nauwelijks, net als in de echte Namib. Ze zit al ruim dertig jaar in de collectie, maar was door haar eisen lang niet te zien; de vitrine is geschonken door de Vriendenvereniging van de Hortus.
Een grijs weekend tussen Sint-Maarten en pakjesavond is precies het moment voor zo’n droog uitje. Thuis nabootsen lukt niet: woestijnlicht, mist en een geregelde luchtvochtigheid zijn te veel voor een vensterbank. Wie iets groens in huis wil, kiest beter kamerplanten die wél in een Nederlandse huiskamer gedijen.
Tip van de redactie
- Kijk eerst naar hokje 1 en hokje 11 voordat je invult: W…A, L…N of M…A beslist het woord.
- Lees de omschrijving letterlijk: enkelvoud vraagt een soortnaam, een meervoud kan een plantengroep zijn.
- Plan de Hortus Amsterdam voor een grijs weekend vóór 5 december; de Hortus Leiden heeft de soort ook in de collectie.
- Wil je zelf een levend fossiel: koop nu, in het plantseizoen, een mannelijke ginkgo, als zuil of in een grote kuip.
- Volle grond: houd 2 meter afstand van de erfgrens, tenzij je gemeente minder toestaat.
De oudste plant die je wél in je eigen tuin zet: de ginkgo
De ginkgo, in Nederland en Vlaanderen ook Japanse notenboom, bestaat al meer dan 200 miljoen jaar en is de enige overlevende van zijn familie. Hij hield het bijna 200 miljoen jaar vol, raakte toen bijna uitgestorven en groeit in het wild alleen nog in China. Nu staat hij langs straten over de hele wereld, want insecten, schimmels en uitlaatgassen doen hem weinig.
Hoe oud zo’n boom hier kan worden, zie je in Leiden: de oudste ginkgo van Nederland staat in de Hortus Leiden, geplant in 1785. Diezelfde Hortus heeft een varentuin met de grootste collectie winterharde varens van Europa, voor wie ‘oeroud’ liever in de schaduwborder zet.
Ook interessant · MaankalenderMaankalender vandaag, 22 november: Worteldag in Stier, nu wortels oogstenOp zondag 22 november staat de maan in Stier: een worteldag die oogsten en een knipbeurt voor haargroei begunstigt. Lees wat vandaag werkt.
NieuwPizza oven knutselen: surprise van een doos in één middag
Fortnite surprise maken: lama van dozen, klaar vóór pakjesavond
Blokker kerstversiering: 60 kerstballen in de boom vóór pakjesavond
Kabouters maken voor buiten: kerstdecoratie voor entree, terras en balkon
Kerstdecoratie voor raam: zo maak je een hangende tak met kerstballen
Mini amaryllis: 30 cm hoog, 4 tot 5 bloemen per steelHet plantseizoen loopt nu, van november tot maart, zolang de bovenlaag niet bevroren is. Een boom met kluit vind je bij Intratuin, Welkoop of Aveve; graaf het gat twee keer zo breed als de kluit en giet een volle emmer water na het aandrukken. Bij een rijtjeshuis kies je een zuilvorm of een exemplaar in een grote kuip, en in de volle grond houd je 2 meter afstand van de erfgrens (Burgerlijk Wetboek), tenzij je gemeente minder toestaat.
Neem een mannelijke boom. Die vormt in het voorjaar katjes maar geen vruchten; een vrouwelijke ginkgo laat in de herfst pruimachtige vruchtjes op de stoep vallen die naar ranzige boter ruiken. Zo hoort de ginkgo bij de planten met een eigen kop voor de tuin: traag, eigenwijs en nauwelijks kapot te krijgen.
Is de border al vol, dan is dit ook het seizoen om oudere vaste planten te delen met de spade en zo ruimte te maken. In de voortuin combineert de ginkgo goed met wilde vaste planten die je nooit hoeft te gieten: die vragen even weinig aandacht als hij.
Trouwens: wie het andere elf-letterwoord nog eens wil zien zonder trein naar Amsterdam, kijkt in de potgrond van een vochtige pot op het balkon. Grote kans dat daar levermossen groeien. Heb je de welwitschia in de Hortus al gezien? Deel je ervaring in de reacties.
Kwaliteitsbelofte: bij DEAVITA ontstaan research, tekstontwerpen en foto’s met hulp van moderne AI-tools. Elk artikel wordt vóór publicatie door onze redactie gecontroleerd, geselecteerd en verantwoord. Lees meer in onze AI-richtlijnen.
Hierna · TuinierenRozen in pot overwinteren: de truc met de tweede pot die de kluit redtLees verder →
Winterbloeiers vaste planten: welke bloeit nu – en de dieptefout
Maantuinieren week 46: worteldagen voor haverwortel, bloemdagen voor heesters, bladdag voor winterpostelein
Olijfboom overwinteren: de woonkamerfout die hem kaal maakt
Roos in pot overwinteren: buiten of binnen? De fout die wortels kost
Populaire kamerplanten: 7 toppers voor nu en één gietfout
Vijgenboom in pot overwinteren: de -5 °C-grens en de uitdroogfout











Ram
Stier
Tweelingen
Kreeft
Leeuw
Maagd
Weegschaal
Schorpioen
Boogschutter
Steenbok
Waterman
Vissen







